De gierzwaluw: zonaanbidder nestelt in de schaduw!

Eén zwaluw maakt nog geen zomer, maar wat is het toch heerlijk om de eerste gierzwaluwen boven de stad te horen. Nog even (eind april) en hun kenmerkende gierende, schelle geluid vult de blauwe lucht boven onze stad en wie wordt daar nou niet vrolijk van? En terecht, want gierzwaluwen zijn een geweldige vorm van insectenbestrijding! Ondanks dat het dier beschermd is, neemt het aantal gierzwaluwen helaas snel af. Zin om de gierzwaluw te helpen deze zomer? In dit artikel belangrijke tips, want deze vliegkunstenaar heeft wel zijn eigen handleiding.

Het is een bijzonder beestje, de gierzwaluw. Zijn Latijnse benaming Apus apus betekent letterlijk ‘zonder pootjes’, want hij heeft maar heel korte pootjes, die hij alleen in de broedperiode gebruikt. Zijn hele leven brengt hij door in de lucht, zelfs slapen en paren doet hij vliegend! Dit laatste doet hij door om en om een hersenhelft uit te schakelen, terwijl hij met de andere helft doorgaat met vliegen. Vliegen is zijn natuurlijke staat, zou je kunnen zeggen. Bij een duikvlucht kan een gierzwaluw zelfs een snelheid bereiken van 200 kilometer per uur. Hij is aerodynamisch perfect met zijn sikkelvormige vleugels en slechts voor het broedseizoen landt hij eventjes op aarde. 

Verrassend genoeg is de gierzwaluw verwant aan kolibrie en geen familie van de boeren- of de huiszwaluw. Je herkent die laatste twee soorten aan hun witte buiken en een duidelijk gevorkte staart. In vergelijking zijn gierzwaluwen relatief groot met een lengte van 17 cm, en hun vleugels en lijf zijn helemaal donker. Zie je zwaluwen op daken of elektriciteitsdraden, dan zijn dat altijd boeren- of huiszwaluwen, want een gierzwaluw landt vrijwel nooit, behalve bij het nest onder dak of dakrand. Ook is het geluid een handig kenmerk voor determinatie, want boeren- en huiszwaluwen zijn zangvogels en ze tjilpen, terwijl de gierzwaluw uitbundig, doch minder melodieus zijn levensvreugde uit.

Heb je gierzwaluwen gespot? 

Wees een van de vrijwilligers die meehelpt om de populatie in Utrecht in kaart te brengen! Vul je waarnemingen in op waarneming.nl.  Zo werken we samen aan deze kaart en kan de vogel beter gemonitord en beschermd worden.

Levensloop… of liever: levensvlucht

De gierzwaluw heeft de dynamische levensloop van een trekvogel. Hij overwintert van eind september tot eind februari in Afrika in de groene zone onder de Sahara. Dan vliegen ze in twee maanden 5000 tot 7000 kilometer terug naar het noorden en komen eind april in Nederland aan. Het kan zomaar zijn, dat de eerste zwaluw die jij ziet, deze winter nog in Tanzania zweefde.

In mei, juni en juli wordt er door beide ouders om de beurt gebroed. Er zijn meestal twee of drie eieren. Al vanaf het prilste begin aan zijn gierzwaluwen levenskunstenaars. Zo zijn de jongen in staat hun metabolisme te verlagen wanneer het lang duurt voor de ouders terugkomen met voedsel. Tot zes dagen kunnen ze in die stand overleven, op voorwaarde dat het nest op een gunstige, koele plek is geconstrueerd. 

In het nest oefenen de jongen hun vliegkunsten en eind juli vliegen ze uit om al snel daarna de lange reis naar Afrika te ondernemen. Het is te hopen dat ze genoeg kunnen eten boven onze daken, want ze vliegen ongeveer 650 km per dag! Je kunt de gierzwaluw hoog aan de hemel niet voeren, maar als liefhebber kun je wél met veel planten en bloemen rond je huis voor een gezonde insectenpopulatie zorgen. 

Maak van je nestkast geen ziekenboeg!

Denk je eraan een nestkast op te hangen, let dan op: dat is een precies klusje. Allereerst is het zaak een kastje te maken of te kopen, waarbij het gat van het kastje op de juiste hoogte zit, anders kunnen de dieren er niet meer uitkomen omdat ze zulke korte pootjes hebben. Ga dus altijd voor een gierzwaluwnestkastje dat ook écht voor deze vogel gemaakt is. Op deze site van de Natuurvereniging KNNV vind je alle nodige informatie.

Hang de kast zo hoog mogelijk (liefst 4 meter hoog) zodat de vogel voldoende ruimte heeft om er in vrije vlucht uit te vliegen en dan weer op te stijgen. Ook fijn als er geen katten bij kunnen natuurlijk. Vervolgens is het van cruciaal belang het kastje richting het oosten of het noorden op te hangen, en nooit in de volle middagzon, zodat de jongen niet te heet worden en sterven van uitdroging. RTV Utrecht berichtte in juli 2025 over een groot aantal zwaluwjongen op de ziekenboeg bij de Vogelopvang.  

Per ongeluk je kast op de verkeerde plek gehangen? Haal hem dan snel weg vóór het nestelen begint, want de vogels komen elk jaar terug op precies dezelfde plek en dus in precies dezelfde nestkast. Zelfs als deze plek niet optimaal is, waarschuwt Stichting Vogelopvang Utrecht in dit recente bericht van RTV Utrecht. Kies een nieuwe plek die schaduw garandeert en van waar de jongen veilig kunnen uitvliegen.

Beschermd nest 

De gierzwaluw is in Nederland een beschermde diersoort en het dier en zijn nestplaatsen vallen onder de omgevingswet. Gemeente Utrecht staat ook voor diervriendelijk bouwen. Gierzwaluwen kiezen menselijke bebouwing graag als broedplek en keren elk jaar terug naar hetzelfde nest. Je vindt de nesten onder dakpannen, onder dakranden en achter dakgoten of in andere kieren en nisjes. Dit maakt de dieren kwetsbaar bij renovaties en verbouwingen. Een zwaluw wordt gemiddeld maar zes à zeven jaar en is na twee jaar volwassen, dus elk jaar is belangrijk voor de voortplanting.

Wil je verbouwen?

In de broedperiode van eind april tot en met augustus is schade aan nestplaatsen aanbrengen een overtreding van de omgevingswet. Denk bijvoorbeeld aan isolatiewerkzaamheden, onderhoud van dakgoten of dakkapellen en ook aan steigers, die tot de dakrand reiken. Dit verstoort de rust, veiligheid, en aanvliegroutes en kan de dieren soms zelfs de mogelijkheid  tot nesten ontnemen. Wanneer invliegopeningen opeens dichtgemaakt zijn, kunnen volwassen vogels zich zelfs doodvliegen tegen de gevel. Houd nestlocaties dus toegankelijk of bied vervangende nestplaatsen aan in de vorm van gierzwaluwkasten. 

Plan je werkzaamheden daarom liever tussen september en begin april. Komen er in je buurt gierzwaluwen voor en is er toch onderhoud noodzakelijk in de zomertijd? Wijs dan je aannemer op de aanwezigheid van gierzwaluwen en kijk dan op de site van de Gemeente Utrecht of er een vergunning nodig is. Een vergunning aanvragen regel je vervolgens bij de provincie Utrecht via het omgevingsloket.

Meer weten?

🪶 Vogelbescherming over gierzwaluwen

🪶 Ben je een echte gierzwaluwspotter? Voer je vondsten in op waarneming.nl

🪶 Kaart met populaties in Utrecht 

🪶 Op Buurtnatuur030 worden vrijwilligers gezocht: gierzwaluwnest-inventarisator

🪶 Utrecht Natuurlijk heeft zelfs een opleiding voor vrijwilligers tot gierzwaluwspotter voor bescherming in je eigen wijk. Het aantal gierzwaluwen neemt helaas hard af, dus jouw hulp is belangrijk!

🪶 Bekijk de driedelige serie van Stichting Utrecht Natuurlijk over de gierzwaluw op youtube:

1. De gierzwaluw – deel 1 – ‘Ze zijn er weer!’
2. De gierzwaluw – deel 2 – ‘Broedplekken in de stad’
3. De gierzwaluw – deel 3 – ‘Ze zijn uitgevlogen!’ 

🪶 Kennisdocument van Bij12 (werkt voor provincies)

🪶 Wil je verbouwen? Kijk dan op de site van de Gemeente Utrecht of er een vergunning nodig is. Een vergunning aanvragen regel je bij de provincie Utrecht via het omgevingsloket. 

_{Tekst: Sjoukje
Afbeelding: Kev}