Vraag een Nederlander om het weer in Nederland te beschrijven en het woord ‘regen’ zal ongetwijfeld vallen. De huidige werkelijkheid is echter dat de lentes en zomers steeds droger worden en er dreigen zelfs regionale watertekorten te ontstaan. Wat zijn de gevolgen hiervan in en rond Utrecht? Welke maatregelen neemt Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden (HDSR)? En hoe kun jij je steentje bijdragen om erger te voorkomen?
Feitelijk watertekort!
Per 1 juli ’26 was er sprake van een dreigend watertekort (fase 1) in heel Nederland. Inmiddels is feitelijk watertekort (fase 2) van kracht. Bij deze situatie kan er niet worden voldoen aan alle watervragen in het land en worden er prioriteiten gesteld. Waterveiligheid en drinkwater krijgen bijvoorbeeld voorrang. Landbouw, natuur, scheepvaart en industrie kunnen eerder met beperkingen te maken krijgen. Bij een landelijke watercrisis (fase 3) wordt er een nationaal crisiscentrum opgezet.
Wat kun je merken van de droogte?
Droogte kan verschillende gevolgen met zich meebrengen. Zowel zichtbaar als onzichtbaar.
Waterkwantiteit
Een zichtbaar gevolg van de droogte zijn de waterstanden in rivieren, sloten en grachten. De waterstanden die nu voorkomen ziet men gemiddeld maar eens in de twintig jaar. Daarnaast vertoont de huidige droogte gelijkenissen met het uitzonderlijke droge jaar 1976 (‘in de waterwereld het droogste jaar of all time’, aldus Els Otterman (HDSR)). De waterstand van de Rijn staat momenteel zelfs lager dan in 1976.
Een stuitende waarneming van boswachter Sabrina Veltman is het recente volledige droogvallen van een van de Leersumse Plassen (natuurgebeid Leersumse Veld) op de Utrechtse Heuvelrug. Het gebrek aan voldoende water zorgt daarnaast voor verzwakkende bomen en verdorde gele planten in het gebied. Naast de flora heeft ook de fauna van het gebied te lijden. Door het verdwijnen van zure vennen, stukken ondiep water met een hoge zuurgraad, verdwijnen ook libellen en amfibieën die hier leven.
Waterkwaliteit
Naast de lagere waterstanden in sloten en grachten, neemt ook de waterkwaliteit van het oppervlaktewater af. De aanhoudende droogte leidt tot een afname van zuurstof wat gevolgen kan hebben voor vissen in het water. Ook is er sneller sprake van bacteriegroei, zoals blauwalg en botulisme (= een ziekte die veroorzaakt wordt door gifstoffen van de bacterie Clostridium botulinum). Met name vissen en watervogels kunnen worden getroffen door deze ziekte en kunnen verlammingsverschijnselen vertonen en hieraan overlijden.
Het waterschap waarschuwt hierom om niet te zwemmen in water waar blauwalg wordt vermoed of waar dode vissen of vogels worden gezien. Ook voor honden is dit het geval. Meldingen over dode dieren in oppervlaktewater of besmet water kunnen worden gedaan via (030) 634 57 00, het algemene en calamiteitennummer van het waterschap. Controleer voordat je in open water gaat zwemmen of de plek veilig genoeg is om in te zwemmen op Zwemwater.nl | Vind een zwemplek.
Bodemdaling
Het grondwaterpeil kan dalen bij aanhoudende droogte wat mogelijk leidt tot bodemdaling met schade aan funderingen van gebouwen tot gevolg. Uit onderzoek tussen 2016 en 2018 naar de gevoeligheid van Utrecht naar bodemdaling blijkt deze gevoeligheid beperkt te zijn. Enkel de oost- en westkant van Utrecht waar veen in het bovenste deel van de grond bevindt, zijn iets gevoeliger voor bodemdaling. Bekijk hier jouw (dalende) bodem.
Bosbranden
“Het risico op een bosbrand in provincie Utrecht is reëel, maar niet zo groot als in Zuid-Frankrijk of Spanje. Echter is de droogte wel extreem”, aldus Marcel Geluk (specialist natuurbrandbeheersing bij de Veiligheidsregio Utrecht (VRU)). In de provincie Utrecht staat het bosbrandrisico wel op het hoogste niveau.
Gemiddeld vinden er 50 bosbranden per jaar plaats in de provincie Utrecht. De meest voorkomende oorzaken van natuurbranden zijn technische mankementen (zoals vonken van een treinrem op droog gras), achtergelaten smeulende peuken, open kampvuren en moedwillige brandstichting.
Voorkom bosbranden:
- Rook niet in natuurbosgebieden
- Maak geen open vuren in de natuur
- Parkeer auto op parkeerplaats in plaats van boven hoog gras
Drinkwater
Op het moment zijn er nog geen grote zorgen om de beschikbaarheid van drinkwater. Wel adviseert het waterschap om zuinig te zijn met water. Sta even stil bij hoeveel water je nodig hebt. Alle kleine beetjes dragen samen bij aan zorgvuldig watergebruik in deze droge periode. Lees verder voor meer maatregelen die je zelf kunt nemen.
In de volgende videoreeks legt waterbedrijf Vitens uit hoe de huidige droogte van invloed is op ons drinkwatergebruik: Hoezo drinkwatertekort, Nederland is toch een waterland?
Elk nadeel heeft zijn (kleine) voordeel
Door het sterven van bomen door de droogte levert dit meer dood hout op. Juist dit dode hout levert geschikte plekken op voor insecten om zich te nestelen. Vogels zoals de specht profiteren hiervan door deze beestjes op te pikken.
Wat doet het waterschap?
Het waterschap zet maximaal in op maatregelen tegen het watertekort. Wat zijn deze maatregelen?
Lokaal worden er al adviezen aan boeren en fruittelers gegeven om zo min mogelijk gewassen te besproeien. Aan de flanken van de Utrechtse Heuvelrug is er zelfs al een sproeiverbod voor water afkomstig uit oppervlaktewater. Om het waterpeil in het Krommerijngebied hoog genoeg te houden worden extra pompen ingezet in Wijk bij Duurstede en Cothen. Daarnaast worden sluizen minder vaak geopend voor schepen om water vast te houden. Om verzilting in West-Nederland tegen te gaan wordt er zoveel mogelijk zoet water aangevoerd uit oostelijker gelegen Nederland.
Het waterschap geeft de volgende tips om verslechtering van het zuurstofgehalte in het water:
- Geen eenden voeren
- Geen lokaas gebruiken bij het vissen
- Hondenpoep opruimen bij bermen langs water
Ook de volgende tips gelden voor het in stand houden van het zuurstofgehalte:
- Uitstellen werkzaamheden zoals baggeren of het werken aan beschoeiingen
- Omwoeling van de bodem te beperken of uit te stellen
Daarnaast een aantal tips in en om het huis:
- Geef de tuin zo min mogelijk water (indien nodig bij voorkeur in de vroege ochtend (voor 7.00 uur) of late avond (na 23.00 uur))
- Douche korter
- Laat de kraan niet onnodig lopen
Kortom, we dreigen naar een nieuwe realiteit te gaan waarin elke druppel water telt. Samen kunnen we hiernaar handelen en zorgvuldig met ons beschikbare water omgaan, het water veilig houden om in en op te kunnen recreëren en de natuur een handje helpen.
Wil je de laatste ontwikkelingen over de droogte en passende maatregelen van het waterschap volgen? Ga naar Actuele situatie rondom droogte | HDSR
Tekst: Tom. Foto’s Harrie van Veen.
Fotoserie: droogte in het Griftpark