Hoe staat de waterkwaliteit in Utrecht ervoor?

Hoe staat de kwaliteit van het stedelijke oppervlaktewater in Utrecht er eigenlijk voor? En welke maatregelen worden er getroffen voor verbetering? Milieucentrum Utrecht duikt er met dit artikel wat dieper in. Lees daarnaast meer over een lumineus kunstproject in het Griftpark dat de waterkwaliteit op een bijzondere manier weergeeft.

Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden (HDSR), het waterschap waaronder Utrecht in het beheergebied valt, heeft de stand van de waterkwaliteit en biodiversiteit in het oppervlaktewater in beeld gebracht. Dit is gedaan in het kader van de Kaderrichtlijn Water (KRW), een Europese wetgeving die tot doel heeft de waterkwaliteit in Europa te verbeteren en beschermen.

Chemie en ecologie

De waterkwaliteit wordt beoordeeld aan de hand van twee graadmeters: chemie en ecologie. De chemie van het water staat voor welke stoffen zich in het water bevinden. De ecologie beoordeelt de waterkwaliteit op basis van het leven in het water, zoals de aanwezigheid van algen, planten, kleine beestjes en vissen. De ecologische toestand van de verschillende ‘grote’ wateren in Utrecht krijgen een oordeel slecht, ontoereikend, matig of goed. Zo krijgen de grachten en singel van de binnenstad een slechte beoordeling, het Merwedekanaal een matige beoordeling en de Krommerijn en Leidsche Rijn zijn ontoereikend beoordeeld.

De grachten en singels voldoen op enkele biologische en ecologische waarden niet, waardoor ze volgens het toegepaste ‘one out all out’-principe helemaal zijn afgekeurd. Dit principe stelt dat wanneer een waterlichaam op één meting niet voldoet, het hele waterlichaam afgekeurd is. Bij afkeuring wordt er gekeken naar de oorzaak die de toestand van het waterlichaam verklaren.

De chemische toestand van de wateren zijn beoordeeld op ubiquitaire stoffen en non-ubiquitaire stoffen. Onder ubiquitaire(=alomtegenwoordige) stoffen vallen stoffen die in het verleden veelal gebruikt zijn maar inmiddels niet meer toegestaan zijn door hun slechte invloed op het (water)milieu. Deze stoffen bevinden zich voor lange tijd in het milieu omdat ze moeilijk afbreekbaar zijn. Daarnaast zijn ze door het vele en verspreide gebruik overal vindbaar.

Non-ubiquitaire stoffen zijn daarentegen niet veel voorkomend in de natuur en meestal het gevolg van menselijk handelen op lokale plekken. Door continue lozing blijven ze aanwezig in het milieu. Hieronder vallen bijvoorbeeld pesticiden, industriële chemicaliën en zware metalen. Ook hierop voldoen de grachten, singels en omliggende wateren in Utrecht niet.

Samen werken aan een gezondere waterkwaliteit

In 2024 is er een samenwerkingsovereenkomst getekend tussen en door de gemeente Utrecht en Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden (HDSR) om de ecologische waterkwaliteit in de Utrechtse sloten, vijvers en plassen aan te pakken. Net als de grachten en singels in de binnenstad. In elke wijk in Utrecht worden tot en met 2028 maatregelen getroffen ter verbetering van de waterkwaliteit. Denk hierbij aan de aanleg van natuurvriendelijke oevers. In deze oevers gaat het land geleidelijk over in water en is er veel ruimte voor (water)planten en dieren. Exotische waterplanten worden aangepakt. Die horen van nature niet thuis in Nederland, verspreiden zich snel, verdringen andere planten en zorgen dat water niet goed doorstroomt. Ook wordt de aanpak van zwerfafval in het water geïntensiveerd. Door de beperkte ruimte van het stedelijk water is dit water met een beperkter aantal maatregelen aan te pakken.

Het belang van (schoon) stedelijk water

Wethouder Susan Schilderman: “Schoon water vol leven is cruciaal voor een gezonde leefomgeving voor inwoners van Utrecht. Schoon water speelt bovendien een grote rol in de biodiversiteit van onze stad. Mooie groene oevers hebben ook een verkoelend effect op de omgeving en dat is heel welkom in een stad die steeds vaker te maken krijgt met hitte.” Hoogheemraad Els Otterman beaamt dit en voegt toe: “Het verbeteren van de waterkwaliteit lukt alleen als we samenwerken met andere overheden zoals de gemeente Utrecht, maar ook met inwoners.”
_{(Bron: Water Natuurlijk De Stichtse Rijnlanden, Ruim 100 maatregelen voor gezond(er) water in de gemeente Utrecht)}

Daarnaast heeft het stedelijk water meerdere functies: je kunt erin varen, vissen, het werkt als verbindingszone voor planten en dieren, maar het is ook een bron van biodiversiteit. Ook voeren stadswateren overtollig water af en zorgt het voor verkoeling wat belangrijk is nu de zomers warmer en natter worden.

Hoe herken je een goede waterkwaliteit?

In het kort: een goede oppervlaktewaterkwaliteit kenmerkt zich door de aanwezigheid van veel verschillende soorten water- en oeverplanten die het water helder en open houden. En als je goed kijkt, zul je in, langs, op en boven water veel dierenleven zien. Biodiversiteit is in gezond water dus een goede graadmeter.

Kaderrichtlijn Water (KRW)

Met de maatregelen die in Utrecht getroffen worden voor een goede waterkwaliteit wordt er ook gewerkt aan de Europese wetgeving Kaderrichtlijn Water (KRW) die als doel heeft om de waterkwaliteit in Europa te verbeteren en te beschermen. Naleven van deze wetgeving zorgt ervoor dat het water veilig en schoon blijft voor mens en natuur.

De doelen die HDSR haarzelf gesteld heeft richten zich op stoffen in het water zoals nitraat, fosfor, zoutgehalte en zuurstof (chemie) en daarnaast op de biologie: water- en oeverplanten, kleine waterdieren, algen en vissen (ecologie). Deze doelen dienen uiterlijk in het jaar 2027 behaald te zijn.

POND (Power Of Nature-based Design) in het Griftpark

Tot slot: wat doen die lichtgevende bollen in het water in het Griftpark?

Om aan het publiek het belang van een goede waterkwaliteit te tonen heeft Rotterdamse designstudio Nova Innova in samenwerking met onderzoeksinstituut Deltares, na eerdere tests in Diergaarde Blijdorp en bij het kantoor van Deltares in Delft, de installatie ‘Living Water – POND’ geïnstalleerd in het Griftpark in Utrecht. Deze installatie bestaat uit drie bollen die drijven op het water. Het is ‘s werelds eerste drijvende netwerk dat werkt op energie uit microben in het water. Dit proces werkt als volgt:

1. In het water en in de bodem zit organisch materiaal.
2. Natuurlijke microben eten dit materiaal op.
3. De microben geven vervolgens elektronen vrij: kleine, geladen deeltjes.
4. Een microbiële brandstofcel vangt deze elektronen op en zet ze om in elektriciteit.

Deze energie wordt gebruikt om door middel van een kleur licht aan te geven hoe het met de kwaliteit van het water staat. Hoe meer energie de microben opwekken, des te langer geven de bollen licht. De bollen geven dit in een kleurenspectrum aan waarbij de kleuren rood, geel en blauw respectievelijk staan voor een slechte, matige en een goede waterkwaliteit. Een slechte waterkwaliteit wijst op een mogelijke verstoring in het ecosysteem terwijl het ecosysteem gezond is en kan floreren bij een goede waterkwaliteit. Wanneer de bollen niet schijnen, zijn de microben in rust.

POND gebruikt sensoren, aangedreven door de microben, om een aantal waarden te meten: hoeveelheid zuurstof, hoeveelheid zouten, de zuurgraad en de temperatuur. Het licht van de bollen geeft uiteindelijk de totale waterkwaliteit weer van al deze waarden samen.

‘Living Water – POND’ is de komende twee jaar in het Griftpark te zien; de moeite waard om eens te gaan kijken en stil te staan bij het belang van gezond water in de stad.

_{Afbeeldingen: Martin Woortman, Gemeente Utrecht
Tekst: Tom}